‘द इनव्हिजिबल बग’: हे जग केवळ ‘पुरुषांसाठी’ डिझाईन केले गेले आहे का?

जगात एक अत्यंत जुना आणि लोकप्रिय समज आहे: “स्त्रियांना गाडी चालवता येत नाही.” रस्त्यावर जेव्हा एखाद्या स्त्रीकडून गाडी चालवताना चूक होते, तेव्हा समाज अनेकदा तिच्या ‘स्त्री असण्यावर’ प्रश्नचिन्ह निर्माण करतो. याउलट, तीच चूक जेव्हा एखाद्या पुरुषाकडून होते, तेव्हा ती एका ‘व्यक्तीची’ चूक मानली जाते, संपूर्ण पुरुष जातीची नाही.

हा कोणताही जैविक किंवा बौद्धिक दोष नाही. न्यूरोसायन्सचे संशोधन स्पष्ट करते की, यंत्राशी जुळवून घेण्याची मानवी मेंदूची क्षमता आणि प्रतिक्षिप्त क्रिया (reflexes) लिंगावर आधारित नसतात. मग हा रोजचा संघर्ष का दिसतो?

या प्रश्नाचे उत्तर मानवी शरीरशास्त्रात नाही, तर आपण रोज वापरत असलेल्या या भौतिक जगाच्या ‘सिस्टीम आर्किटेक्चर’ मध्ये दडलेले आहे. हा केवळ स्त्री विरुद्ध पुरुष असा वाद नाही; हा एका महाकाय ‘सिस्टीम क्रॅश’चा विषय आहे. याला विज्ञानात ‘The Default Male Bias’ (डिफॉल्ट पुरुषी दृष्टिकोन) असे म्हणतात. चला, या जगाच्या ‘सोर्स कोड’ची चिरफाड करूया आणि पाहूया की, निम्म्या लोकसंख्येला एक अत्यंत सदोष सिस्टीम कशी दिली गेली आहे.

सामूहिक कराराचा (Shared Agreement) भ्रम

कोणतीही मोठी व्यवस्था किंवा समाज एका सामूहिक करारावर चालत असतो. शेकडो वर्षांपासून सार्वजनिक जीवन, तंत्रज्ञान आणि यंत्रे ही ‘पुरुषांची मक्तेदारी’ मानली गेली. साहजिकच, जेव्हा सिस्टीम डिझाईन करणारे ९०% इंजिनिअर्स पुरुष असतात, तेव्हा ते मुद्दाम स्त्रियांना त्रास देण्यासाठी डिझाईन बनवत नाहीत. पण ते नकळतपणे स्वतःच्याच शरीराचे मोजमाप आणि गरजा त्या सिस्टीमचा ‘बेस कोड’ म्हणून स्थापित करतात.

आज जगात जो डेटा गोळा केला जातो, तो बहुतांश वेळा ‘मानवी’ डेटा नसून केवळ ‘पुरुषी’ डेटा असतो. आणि जेव्हा हा अर्धवट डेटासेट वापरून सिस्टीम कार्यान्वित केली जाते, तेव्हा स्त्रिया त्या सिस्टीममध्ये ‘अपवाद’ (Edge Cases) ठरतात.

क्रॅश टेस्ट डमीज: भूमितीची जीवघेणी चूक

१९५० च्या दशकापासून कारच्या सुरक्षिततेची चाचणी (Crash Test) करण्यासाठी ‘डमीज’ वापरल्या जातात. पण तुम्हाला माहिती आहे का, की ही डमी कुणाच्या शरीररचनेवर आधारित होती? ही डमी ५ फूट ९ इंच उंच आणि ७७ किलो वजनाच्या एका सरासरी पुरुषाच्या शरीररचनेनुसार बनवली गेली होती.

परिणामी, कारचे सीटबेल्ट्स, डॅशबोर्डचे अंतर आणि एअरबॅगचा स्फोट हे सर्व या ‘पुरुषाच्या’ भूमितीला सुरक्षित ठेवण्यासाठी डिझाईन केले गेले. स्त्रियांची उंची सरासरी कमी असते आणि त्यांच्या शरीराची रचना वेगळी असते. याचा भयंकर परिणाम काय झाला? ‘नॅशनल हायवे ट्रॅफिक सेफ्टी ॲडमिनिस्ट्रेशन’च्या (NHTSA) आकडेवारीनुसार, समान वेगाच्या आणि समान तीव्रतेच्या कार अपघातात, पुरुषांच्या तुलनेत स्त्रीला गंभीर दुखापत होण्याची शक्यता ४७% जास्त असते, तर मृत्यूची शक्यता १७% जास्त असते. त्यांनी गाडी स्वतःला ‘जिवंत’ ठेवण्यासाठी डिझाईन केली आणि निम्म्या युजर्सचा डेटा त्यात समाविष्ट करायला ते विसरले.

ऑफिसमधील ‘हिमयुग’: AC चे सदोष सूत्र

तुम्ही कधी विचार केला आहे का, की कॉर्पोरेट ऑफिसेसमध्ये उन्हाळ्यातही स्त्रिया अनेकदा स्वेटर किंवा शाल गुंडाळून का बसतात, तर पुरुष मात्र टी-शर्टमध्ये आरामात असतात?

याचे कारण एका जुन्या सूत्रात (Legacy Code) दडलेले आहे. ऑफिसमधील एअर कंडिशनिंगचे (AC) तापमान ठरवणारे स्टँडर्ड सूत्र (ASHRAE Standard 55) १९६० च्या दशकात तयार केले गेले. हे सूत्र एका ४० वर्षीय, ७० किलो वजनाच्या पुरुषाच्या ‘विश्रांतीच्या चयापचय दरावर’ (Resting Metabolic Rate) आधारित आहे. स्त्रियांचा मेटाबॉलिक रेट पुरुषांच्या तुलनेत सरासरी ३५% कमी असतो, ज्यामुळे त्यांच्या शरीरातून कमी उष्णता बाहेर पडते. म्हणजेच आधुनिक ऑफिसेसमधील तापमान हे स्त्रियांच्या शारीरिक गरजेपेक्षा तब्बल ५ अंश सेल्सिअसने जास्त ‘थंड’ असते. हे केवळ वातानुकूलित यंत्राचे तापमान नाही, तर एका पक्षपाती सूत्राने निर्माण केलेले कॉर्पोरेट ‘हिमयुग’ आहे.

‘व्हॉईस UI’ आणि फ्रिक्वेन्सीचा दोष

सुरुवातीच्या काळात जेव्हा ‘व्हॉईस रेकग्निशन सिस्टीम्स’ (उदा. कारमधील व्हॉईस कमांड्स किंवा सुरुवातीचे व्हर्च्युअल असिस्टंट्स) बाजारात आले, तेव्हा ते पुरुषांच्या कमांड्स अचूक ऐकत असत, पण स्त्रियांनी कमांड दिल्यावर एरर दाखवत असत. कारण, या सिस्टीमला ‘ट्रेन’ करण्यासाठी जो डेटाबेस वापरला गेला, तो प्रामुख्याने पुरुषांच्या ‘Low-Frequency’ (खर्जातील) आवाजाचा होता. मशिन कधीच पक्षपाती नसते, पण तिला पुरवला गेलेला डेटा अत्यंत पक्षपाती असू शकतो.

निष्कर्ष: विविधता हा केवळ ‘बझवर्ड’ नाही

कॅरोलिन क्रिआडो पेरेझ यांनी त्यांच्या ‘Invisible Women’ या जगप्रसिद्ध पुस्तकात हाच जागतिक डेटा गॅप समोर आणला आहे. जेव्हा आपण एखादी मोठी सिस्टीम डिझाईन करतो—मग ते शहरांचे नियोजन असो, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे (AI) अल्गोरिदम असोत किंवा वैद्यकीय क्षेत्रातील औषधांचे डोस असोत—तेव्हा ‘एकच साचा सर्वांना बसेल’ (One-Size-Fits-All) हे लॉजिक सर्वात घातक ठरते.

जर तुमचा डेटा केवळ ५०% वास्तवाचे प्रतिनिधित्व करत असेल, तर तुमची सिस्टीम अपयशी ठरणार हे निश्चित आहे. ‘डायव्हर्सिटी’ (विविधता) हा केवळ कॉर्पोरेट जगात वापरला जाणारा एक फॅन्सी शब्द नाही; कोणतीही व्यवस्था सुरक्षित आणि सर्वसमावेशक बनवण्यासाठी आवश्यक असणारा तो सर्वात महत्त्वाचा ‘व्हॅलिडेशन रुल’ आहे.

म्हणूनच, पुढच्या वेळी जेव्हा एखादी स्त्री नवीन टेक्नॉलॉजी वापरताना किंवा कार चालवताना संघर्ष करत असेल, तेव्हा त्या व्यक्तीला दोष देऊ नका. त्या सिस्टीमच्या ‘आर्किटेक्चर’कडे बारकाईने पाहा—तुम्हाला तिथे एक अदृश्य, पण अत्यंत घातक ‘इनव्हिजिबल बग’ नक्की सापडेल. धोरणकर्ते आणि तंत्रज्ञान निर्मात्यांनी हा ‘बग’ दूर करण्याची वेळ आता आली आहे.